uMphathiswa wesebe lezeMfundo eMpuma Koloni u Fundile Gade ukukhalimele ukutyabulwa ngenduku kwabafundi ezikolweni

Nanjemgoko sele kuqengqeleke iminyaka engamashumi amabini yapheliswayo into yokubethwa kwabantwana ezikolweni ,kuthe tshitshilili umfanekiso womfundi obokoboko isandla ngenxa yokutyabulwa ngenduku nguMhlohli wakhe kwisikolo samabanga aphakamileyo i Sandi High School.

Umphathiswa wesebe lezemfundo eMpuma Koloni, uFundile Gade, uzigxekile izikolo ezisaqeqeshelwa ukubethwa, iminyaka engamashumi amabini anesibhozo ukususela oko yabhangiswayo kweli lizwe.

Oku kulandela ukuvela kwemifanekiso kumakhasi onxibelelwano yomfundi wesikolo samabanga aphakamileyo iSandi edumbile isandla kwisityholo sokubetha ngutitshala. Isebe lithathe amanyathelo akhawulezileyo ukunqumamisa umtyholwa lo gama kusaqhutywa uphando kwaye kuye kwathunyelwa igqiza lamacandelo ngamacandelo ukuba liyokuphanda ngezi zityholo.

Yomibini, uMthetho oLungisiweyo weZikolo zaseMzantsi Afrika ka-1996, iSiqendu 10 kunye neKhowudi yeeNqobo ezisesikweni zeBhunga looTitshala laseMzantsi Afrika (SACE) zinyanzela utitshala ukuba “angabetha umfundi”, njengoko isohlwayo sokubethwa sibhengezwe ngumthetho.

Ukungaphumeleli ukuthobela oku kuneziphumo ezibi kakhulu ezibandakanya ukugxothwa kunye nokucinywa kubhaliso yi-SACE.
Nangona kunjalo, abazali bahlala bekhuthazwa ukuba bavule ityala lolwaphulo-mthetho emapoliseni xa kukho naliphi na ityala lesohlwayo sokubethwa. Nakule meko, isebe lizakuba licala lexhoba, nabazali balo, nanjengoko beza kukhuthazwa ukuba bavule ityala lokubetha okuqhelekileyo emapoliseni, logama isebe nalo liqhuba nophando lwangaphakathi.

Ngaphezulu, umfundi noontanga bakhe esikolweni baya kubandakanywa kwiindibano zocweyo malunga nokuba makwenziwe ntoni na ukuba oko kusenzeka kwakhona, apho kuxelwa khona nazo zonke izinto. Eli nyathelo lijonge ukubuyisela ukholo loluntu kwisistim lo gama likhuthaza intsebenziswano phakathi kootitshala, abafundi nabazali.
Ixhoba liyakunikwa inkxaso ngokwasengqondweni (psychosocial support) yesebe equka ukuboniswa kunye neengcebiso kubandakanywa nabazali balo. UGade ubongoze abo bachaphazelekayo ukuba bahloniphe umthetho ngelixa befundisa ezikolweni.

“Izenzo ezilolu hlobo zootitshala bethu zifuna ukuhlazisa eli candelo kunye nomsebenzi, kuba nje imibutho yootitshala emele ootitshala isayine iSASA ka-1996 eyaye yaphelisa isohlwayo sokubethwa yasichaza njengolwaphulo-mthetho ebantwaneni.

Simema bonke abemi abathobela umthetho kuquka nabafundisi-ntsapho ukuba bazikhwebule kwezi zenzo zikhohlakeleyo nezikhohlakeleyo zokusebenzisa isohlwayo sokubethwa. Ukungaphumeleli ukwenza oku kungakhokelela ekuyekisweni kweekontraka zabo bafunyenwe becala lomthetho,” ulumkise watsho uGade.